Zakład Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX Wieku

Nawigator
Instytut Literatury Polskiej
I L P
Wydział Polonistyki
Uniwersytet Warszawski
Strona Uniwersytetu Warszawskiego

Konteksty etyczne literatury polskiej lat 1863-1918

W dniach 24-26 stycznia 2005 roku odbyła się konferencja naukowa zorganizowana przez Zakład Pozytywizmu i Młodej Polski, zatytułowana „Konteksty etyczne literatury polskiej lat 1863-1918”.

(JPEG)
Organizatorki konferencji: panie profesor Ewa Paczoska i Ewa Ihnatowicz

W trakcie trzech dni wysłuchano czterdziestu czterech referatów badaczy z głównych ośrodków naukowych. Dzień pierwszy obrad poświęcony był dylematom etycznym pozytywistów, drugi – doświadczeniu nowoczesności, ostatni zaś ideałom i autorytetom epoki. Konferencję otworzył referat prof. Anny Martuszewskiej z Gdańska zatytułowany „Odwaga Orzeszkowej”. Główne konteksty filozoficzne dla wyborów etycznych epoki przypomniał dr Tomasz Sobieraj z Poznania w wystąpieniu „Gdy człowiek [...] przez pracę i czyn stanie się wszystkim, czym się tylko człowiek stać może – wtedy jest wielkim. Szkic o etyce normatywnej i antropologicznych wzorcach polskiej powieści pozytywistycznej”.

(JPEG)
Pierwszą część obrad prowadziła profesor Anna Martuszewska. Tu z profesorem Tadeuszem Bujnickim.

Istotną referencją, która towarzyszyła wszystkim dyskusjom, był kontekst filozoficzny nietzscheanizmu. Do Nietzschego odwoływali się nie tylko badacze epoki Młodej Polski, jak dr Agnieszka Grzelak z Bydgoszczy (Modernistyczny sen o mocarzu w eseistyce Cezarego Jellenty i Artura Górskiego”), dr Magdalena Rembowska-Płuciennik z Warszawy („Nadkobieta. Problematyka etyczna we wczesnomodernistycznej twórczości Zofii Nałkowskiej”), dr Barbara Olech z Białegostoku („Etyka demoniacka a etyka seraficka – Marii Grossek-Koryckiej refleksje na temat współczesności”), lecz również specjaliści w zakresie literatury pozytywistycznej: dr Marek Pąkciński z Warszawy („Trudna koegzystencja – modernistyczny indywidualizm a moralne aspekty późnej twórczości polskich pozytywistów”), dr Maciej Gloger z Bydgoszczy („Godny podziwu myśliciel i genialny wariat (K 19, 307). Bolesława Prusa poznawanie Nietzschego”).

(GIF)
Dr Maciej Gloger

W ten sposób po raz kolejny potwierdziła się teza o jedności formacji dziewiętnastowiecznej, a także o nowoczesności rozpoznań dokonanych w epoce pozytywizmu i Młodej Polski. Szczególnie na współbrzmienie tez z końca wieku ze współczesnymi odkryciami hermeneutyki psychoanalitycznej czy nawet osiągnięciami nauki zwróciła uwagę dr hab. Gabriela Matuszek z Krakowa w referacie „Etyka destrukcji i archetyp sumienia w twórczości Stanisława Przybyszewskiego”.

(JPEG)
Profesor Gabriela Matuszek podczas dyskusji

O paralelach i różnicach pomiędzy dwoma przełomami wieków mówił prof. Mieczysław Dąbrowski z Warszawy („Literatura jako nośnik etycznego dyskursu epoki: fin de siècle i fin de millenaire”). Porównywała za sobą dzieło dziewiętnastowieczne i współczesne dr Agata Zalewska z Warszawy („Wrócić – nie wrócić, popróbować można. Mit Odysa jako etyczne miejsce wspólne Stanisława Wyspiańskiego i Milana Kundery”). Ważną cezurą okazało się wydarzenie historyczne kończące wiek dziewiętnasty, czyli I Wojna Światowa. W rozpoznaniach prof. Hanny Gosk z Warszawy była ona traumą wyznaczającą granice werbalizacji („Efekt ciszy. Estetyczny wymiar etyki w literackich obrazach Wielkiej Wojny. J. Hasek Przygody dobrego wojaka Szwejka, E. M. Remarque Na Zachodzie bez zmian”).

(JPEG)
Wiek XX- Wiek XIX. Profesorowie Mieczysław Dąbrowski i Andrzej Makowiecki

Z kolei o nawiązywaniu literatury omawianych epok do tradycji literackiej i kulturowej mówili przekonująco dr Dorota Kielak z Warszawy („Rewizja idei kalokagatii w młodopolskiej powieści o artyście-rzeźbiarzu”), dr Elżbieta Flis z Lublina („Syndrom Wallenroda. Dylematy Tadeusza Micińskiego na przykładzie poematu Widmo Wallenroda”), dr Bernadetta Chachulska z Warszawy („Etyczne oscylacje Norwida”), dr Urszula Kowalczuk z Warszawy („Est/etyka twórców odrodzenia w refleksji autorów drugiej połowy XIX i początku XX wieku”), prof. Barbara Bobrowska z Warszawy („Śmierć haniebna i śmierć chwalebna. Cykl Felicjana Faleńskiego Melodie z domu niewoli”), dr hab. Zbigniew Chojnowski z Olsztyna („Wielkie postacie historyczne w wierszach Mazurów”), prof. Tadeusz Bujnicki z Krakowa („Chrystus i Jawnogrzesznica. Spór Sienkiewicza ze Spasowiczem i szkołą krakowską”) prof. Tadeusz Budrewicz z Krakowa („Konserwatywny ideał kobiety w mowach pogrzebowych Stanisława Tarnowskiego”), prof. Ewa Ihnatowicz z Warszawy („Etyka naśladowania”).

(GIF)
Profesor Stanisław Fita

Ważnym problemem, jaki został podniesiony podczas obrad, była religijność dziewiętnastowieczna i jej różne formy – od tradycyjnie katolickiej, jak w referatach dr hab. Antoniny Lubaszewskiej z Krakowa („Etyczny autorytet młodopolskiego Krakowa. O. Wacław Nowakowski”), dr Jakuba Malika z Lublina (Najpiękniejszy człowiek pokolenia. Świętego Brata Alberta pozytywizm ewangeliczny. Wnioski), dr Renaty Stachury z Krakowa („Sprawa św. Stanisława w literaturze polskiej okresu pozytywizmu. Kraszewski – Bełcikowski – Gliński”), dr Edwarda Jakiela z Gdańska („Ks. Antoniego Szandlerowskiego literackie uobecnienia casus conscientiae”), do postaw zbliżających się do modernizmu katolickiego (dr Anna Kieżuń z Białegostoku, „Zdziechowski, Górski i Młoda Polska. Spór czy porozumienie?”), arianizmu (prof. Ewa Paczoska z Warszawy, „Pisarze drugiej połowy XIX wieku w kręgu etyki ariańskiej”), czy współczesnych propozycji teologii feministycznej (prof. Grażyna Borkowska z Warszawy, „O etyzacji dyskursu publicznego. Pisma społeczne Elizy Orzeszkowej”).

(GIF)
Profesor Grażyna Borkowska
(GIF)
Profesor Ewa Paczoska

Silnie zabrzmiał również wątek dotyczący etyki w sferze publicznej. Pojawiły się kwestie dotyczące polityki, państwa, groźby totalitaryzmu. Szczególne miejsce zajęły w referatach dr hab. Marii Jolanty Olszewskiej z Warszawy („Teodora Jeske-Choińskiego koncepcja idealnego państwa”), dr Joanny Stryjczyk z Warszawy („Krytyka literacka jako zadanie a paradoksy myślenia lewicowego”), dr Janiny Szcześniak z Lublina („Problematyka etyczna w prozie fantastycznej Sygurda Wiśniowskiego i George`a Wellsa”), dr Mariana Płacheckiego z Warszawy („Godność anno 1905”), dr Beaty Utkowskiej z Kielc („Testament etyczny Reymonta”).

(GIF)
Dr Joanna Stryjczyk

Oryginalnością cechowały się referaty dr Beaty Obsulewicz-Niewińskiej z Lublina („Eliza Orzeszkowa i Bolesław Prus o filantropii”), dr hab. Anety Mazur z Opola („Ludi bene fundati? Dylematy etyczne w Tragikomedii prawdy Aleksandra Świętochowskiego), dr Anny Zdanowicz z Warszawy („Pozytywistów dekalog lektury”), dr Grzegorza Mędykowskiego („Etyka dandysa”).

(JPEG)

Interesująco zaprezentowali się również licznie obecni doktoranci: Joanna Jasińska („Wielowymiarowość horyzontu etycznego w twórczości Aleksandra Świętochowskiego”), Joanna Zajkowska („Wybory estetyczne a kwestie etyczne – casus Gomulickiego. Kobieta-anioł w literackim atrybutorium poety”), Lena Piątkowska-Magnone („Maria Konopnicka w świetle i cieniu krytyki katolickiej”), Anna Dzięgielewska („Projekt człowieka słonecznego w Xiędzu Fauście Tadeusza Micińskiego”), Łukasz Książyk („Gnostycka wizja świata w literaturze przełomu XIX i XX wieku”), Małgorzata Kosmala („Witkiewicze między etyką a estetyką”), Agnieszka Paja („Panna Izabela patrzy przez okno. O relacjach między estetyką a etyką wychowania kobiet w 2 poł. XIX wieku na przykładzie bohaterki Prusa”), Bartłomiej Szleszyński („Kto jest autorem Pomocy własnej Samuela Smilesa i co z tego wynika?”).

(JPEG)

Podczas konferencji miała miejsce uroczysta kolacja wydana dla uczczenia odchodzącego na emeryturę profesora dr hab. Andrzeja Makowieckiego.




| Strona główna | Kadra | Dydaktyka | Egzaminy | Konferencje | Wydarzenia |

© Copyright Zakład Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX Wieku

Nasz adres:
ul. Krakowskie Przedmieście 26/28
00-937 Warszawa
tel. +48 (prefix) 22 - 55 21 001